Nog meer sterk werk van Anneke van der Feer ontdekt

Bohemiens en Joodse Feesten in Huize Groen, Amstel 190, 1923-27

Hoe wist Joris Ivens zich vanaf 1924 zo snel een weg te banen in de Amsterdamse avant-garde en daar een van de voortrekkers van te worden? Eén verklaring is dat hij na terugkeer van zijn opleiding in Duitsland en een tussenstop in Nijmegen zich vestigde in een ruimte in Amstel 190. Dankzij unieke foto’s uit het familiearchief van Jopie Frank, kleinzoon van Henri Groen, toentertijd eigenaar van Amstel 190, weten we iets meer over het reilen en zeilen.

Ivens in vaste opstelling vernieuwd Valkhof Museum

Donderdag 4 juni 2026 opende koningin Máxima het vernieuwde Valkhof Museum in Nijmegen, ruim 26 jaar na koningin Beatrix. Joris Ivens' film Indonesia Calling (1946) wordt permanent in de vaste opstelling vertoond samen met de Kinamo filmcamera uit de collectie van de Ivens Stichting. Hiermee filmde hij de filmklassiekers De brug (1928) en Regen (1929). In de zalen van kunstenaar Fernando Sánchez Castillo 'Power to the People' is Het verhaal van de wind (1988) integraal te zien met een mini terracotta leger (tot november 2026).Artist impr ...

Ivens' eerste autobiografie 'The Camera and I' gepubliceerd in Spaanse vertaling

Bij de kleine onafhankelijke uitgeverij Bastante in Santiago de Chile verschijnt binnenkort de eerste Spaanse publicatie van Joris Ivens' eerste autobiografie The Camera and I: La cámara y yo. Vicente Braithwaite heeft zich sinds 2024 ingezet voor deze publicatie. In Ivens' eerste autobiografie beschrijft hij de periode tot 1946 met een aansluitend hoofdstuk waarin de periode 1945 tot 1967 kort wordt behandeld. Omdat Ivens geen historicus is, maar een kunstenaar, zijn lang niet alle historische feitelijkheden kloppend te noemen, met name ...

Caroline Hoebens' proefschrift 'Muziek in documentaires van Joris Ivens'

Op 10 oktober 2025 is Caroline Hoebens gepromoveerd aan de Universiteit van Utrecht op een dissertatie over de filmmuziek in de films van Joris Ivens. Het is de eerste keer dat de muziek en het geluid, zoals Ivens die heeft toegepast in zijn films, onderwerp is van een omvangrijk proefschrift. Joris Ivens speelde zelf piccolo, een kleine dwarsfluit, wat mogelijk zijn sensiviteit voor het gebruik van muziek verklaart. Met name blaasinstrumenten, die zo'n belangrijke rol spelen in de muziek bij Het verhaal van de wind (1988), gecomponeerd d ...

50 jaar Filmhuis Nijmegen, 25 jaar LUX, 100 jaar film avant-garde

Woensdag 22 oktober 2025 presenteerde André Stufkens in de grote zaal van LUX zijn boek Gewoon goeie films. 50, 100 & 25 jaar film avant-garde in Nijmegen (uitgeverij Vantilt). In aanwezigheid van wethouder Noël Vergunst, directeur Diederik Hoekstra en vele oud-medewerkers vertelde hij over honderd jaar strijd voor de goede film. Die opmerkelijke strijd heeft geresulteerd dat Nijmegen -de negende stad van het land in grootte- Filmstad nr. 1 is (volgens Gerard Marlet in zijn Atlas voor gemeenten en De aantrekkelijke stad). Op 18 novem ...

Het oeuvre van Anneke van der Feer verder verrijkt

Onlangs zijn er opnieuw goede, vroege schilderijen van Anneke van der Feer opgedoken, die haar oeuvre aanzienlijk verrijken. Sinds de publicatie van het boek Anneke van der Feer Helemaal eerlijk zijn wordt er meer werk ontdekt en dienen zich meer nieuwe feiten aan dan in de vijftig jaren na haar overlijden in 1956. Ditmaal was het Quirijn van den Hoogen, universitair docent kunstbeleid aan de Universiteit van Groningen, die het Stedelijk Museum in Amsterdam tipte dat zijn moeder schilderijen van Anneke van der Feer (1904-1998) in bezit heeft, d ...

Plaquette Treasure of European Film Culture voor Ivens' De brug onthuld

Op donderdag 19 september onthulde Said Kasmi, wethouder van cultuur van de gemeente Rotterdam, een plaquette van de eerste Nederlandse Treasure of European Film Culture: bij de Hefbrug als ode aan Ivens' avant-garde film De brug uit 1928. Op initiatief van de European Film Academy is, na eerdere schatten, zoals de trappen in Odessa van Eisensteins Potemkin, of the Trevifontein uit La Dolce Vita, ism het Nederlands Filmfonds gekozen voor de Hefbrug. Sandra den Hamer, directeur van het Filmfonds legde uit dat diverse locaties de revue heb ...

Van der Feer ontmoet Van der Feer

Op 15 augustus brachten Monique van der Feer en Joost van der Feer een bezoek aan het Joris Ivens Archief in Nijmegen om werken van Anneke van der Feer te bekijken. Het is voor het eerst dat er bloedverwanten van kunstenares Anneke van der Feer (1902-1956), een van de grote liefdes van Joris Ivens, langskwamen. Zij zijn de achterkleinkinderen van een oom van Anneke van der Feer en hebben belangstelling voor zowel het familiale als artistieke aspect. Het contact ontstond na de uitgave van het boek, de eerste monografie over Anneke van der Feer, ...

European Film Academy eert Ivens met Hefbrug als Treasure of Film Culture

De European Film Academy (EFA, de Europese tegenhanger van de OSCAR organisatie in de VS) heeft Joris Ivens, De brug (1928) en de hefbrug in Rotterdam opgenomen in de Treasures of European Film Culture. Het is voor het eerst dat een Nederlandse filmmaker en locatie worden opgenomen in een lijst van inmiddels 49 Europese locaties in 24 landen, die van uitzonderlijk belang zijn voor de Europese filmcultuur.Tot die locaties behoren bijvoorbeeld de grote trappen in Odessa uit Eisensteins’ Pantserkruizer Potemkin(1925), de Trevi Fontein ...

Cultuurfonds steunt inventarisatie Ivensarchief

Het Cultuurfonds steunt met 10.000 euro de herinventarisatie van het Joris Ivens Archief. De collectie die de Europese Stichting Joris Ivens sinds 1997 beheert en gedeponeerd is in het Regionaal Archief Nijmegen (RAN), is de afgelopen 27 jaar meer dan verdubbeld in omvang. Die nieuwe aanwinsten en oude collecties worden sinds 2020 door een groep enthousiaste vrijwilligers gecategoriseerd in nieuwe inventarislijsten, nu bij elkaar al 800 pagina's dik. Eerder steunde de gemeente Nijmegen en de provincie Gelderland al het inventarisatieprojec ...

Documentaire 'Indië verloren' toont Nederlandse propaganda en censuur

Nadat Joris Ivens Indonesia Calling (1946) had gemaakt werd hij onmiddelijk beschuldigd van anti-Nederlandse propapaganda. De Veiligheidsdienst stelde ook onmiddelijk voor daarom zijn paspoort in te trekken, niet in 1951, maar al in 1945. In een nieuwe documentaire 'Indië verloren. Hoe een koloniale oorlog te verkopen?' presenteert filmmaker In-Soo Radstake een breed spectrum aan invalshoeken over hoe Nederland die oorlog verkocht, waaronder die van Ben Bot, voormalig minister van buitenlandse zaken. Hij bevestigt dat het de Nederlandse ...

Schenking van Ivensfilms

Onlangs ontving de Ivensstichting zes akten van een werkkopie van de lange documentaire Le 17e parallèle (1968). Laurence Lefèvre overhandigde deze aan André Stufkens in haar huis in Montreuil. Zij heeft deze werkkopie gekregen van haar oudere, in 2022 overleden, zuster Liliane Korb. Op 26-jarige leeftijd verzorgde Liliane Korb de montage van deze film over de vrijheidsstrijd van het Vietnamese volk tegen de Amerikaanse bezetting. Eerder ontving de stichting een kopie van Borinage van het Limburgs Museum. Liliane KorbLiliane Korb (1940) ...

Een schenking en vondsten van werk Anneke van der Feer

Onlangs kreeg de Europese Stichting Joris Ivens een schilderij op koper van Anneke van der Feer geschonken door galeriehouder Joost Bakker. Zij was een van de liefdes van Ivens en haar gehele leven communistisch kunstenares. Een schilderij van haar is in Duitsland geveild voor zevenduizend euro en is waarschijnlijk een portret van de legendarische Piet Laros, commandant van de Nederlandse internationale brigades tijdens de Spaanse Burgeroolrog. Daarnaast zijn wederom 50 tekeningen opgedoken, en dat nadat een jaar geleden 332 tekeningen in schet ...

Schenking portret Joris Ivens van Tjerk Bottema

Onlangs heeft Sietze Bottema, kleinzoon van de oudste broer van schilder, graficus en illustrator Tjerk Bottema (1882-1940), een portret van Joris Ivens in krijt geschonken aan de Ivens Stichting. Het is daarmee het derde portret van Ivens dat de Friese kunstenaar heeft vervaardigd en overgeleverd is. In het Joris Ivens Archief bevindt zich al een portret in olieverf en ook het Katwijks Museum heeft een schilderij van hem dat er nauw mee verwant is.

Met twee exposities in 2027 in het vooruitzicht zijn weer meer sterke werken van kunstenares Anneke van der Feer (1902-1956) ontdekt. Vanuit verrassende locaties: Tblisi en Raalte. In het nationaal museum van Georgië is haar schilderij Twee zusters (ca. 1932) gevonden en op een antiekmarkt in Raalte een houtskooltekening (1935) uit Moskou.

Van Amsterdam naar Tblisi
Van Anneke van der Feer's grote schilderij Twee zusters was tot voor kort alleen een zwart-wit foto bekend. Deze foto stond in maart 1932 afgedrukt in de catalogus met werken van de jubileumtentoonstelling van de twintigjarige kunstenaarsgroep 'De Onafhankelijken' in het Stedelijk Museum van Amsterdam. Maar de verblijfplaats bleef daarna decennialang in duister gehuld.
Twee zusters is een opvallend dubbelportret: hoewel Van der Feer meestal vrijwel dezelfde gezichtsuitdrukkingen schilderde wijkt dit schilderij daar van af. De beide jonge vrouwen kijken bijna uitdagend de kijker rechtsstreeks aan. Het coloriet en onderwerp komt overeen met die van haar leermeester Harmen Meurs, zoals bijv. te zien in in zijn werk Drie zusters.

Anneke van der Feer, Twee zusters, ca. 1932. Tblisi, Harmen Meurs, Drie zusters, z.d. Part. coll.
Nationaal Museum voor Schone Kunsten.

De zoektocht naar dit werk leert dat twee maanden na de expositie in het Stedelijk haar werk wordt geselecteerd door een commissie van Hildo Krop, Gerrit Rietveld en Peter Alma voor een tentoonstelling van Nederlandse Hedendaagse kunst in het Staatsmuseum voor Moderne Westerse Kunst in Moskou in mei en juni van dat jaar. Deze tentoonstelling was een initiatief van Apie Prins, in 1928 oprichter van het Genootschap Nederland-Nieuw Rusland met het gelijknamige blad met de door Gerrit Rietveld ontworpen omslag. Hij nam contact op met de VOKS in Moskou, de vereniging voor culturele betrekkingen met het buitenland, dat in die jaren nieuw museumbeleid ging uitvoeren, waarin proletarische kunst een voorhoederol zou spelen. Dezelfde Apie Prins en VOKS waarmee Ivens in 1930 een succesvolle uitwisseling tussen hem en de befaamde Russische regisseur Wsevolod Poedovkin had geregeld.
Het opmerkelijke Moskouse museum is wereldwijd het eerste museum voor moderne westerse kunst (eerder dan bijv. het MoMA in New York, dat zes jaar later haar activiteiten begon) en beschikte over een fabelachtige collectie van Franse impressionisten, post-impressionisten en fauvisten, zoals Cézanne, Monet, Van Gogh, Matisse en Picasso. Het was in de decennia rond de eeuwwisseling verzameld door twee succesvolle zakenlieden/kunstverzamelaars: Sergej Sjtsjoekin en Ivan Morozov, wiens privécollecties na de Russische Revolutie werden geconfisqueerd en genationaliseerd. In 1923 kwamen collecties samen in een gebouw aan de Prechistenka straat in Moskou.

Het gebouw van het Staatsmuseum voor Moderne Westerse Kunst in Moskou in 1936 bij de XIXe viering van de Oktoberrevolutie. Rechts hetzelfde gebouw in de huidige staat, het kreeg na 1948 een andere functie.

Joris Ivens treinde eind oktober 1931 naar de Sovjet-Unie voor filmopdrachten en bleef daar -met tussendoor een onderbreking in Nederland- tot januari 1933. Anneke van der Feer was hem snel nagereisd en verbleef eveneens aldaar. Ze verdiende wat geld door o.a. illustraties te maken voor de communistische pers in Nederland.

Joris Ivens en Anneke van der Feer slapend op de achterbank Anneke van der Feer werkt aan een illustratie, Moskou, z.d. (1932-1938), tijdens hun verblijf in Rusland. Coll. Joris Ivens Archief, Nijmegen.

Het is niet duidelijk of Anneke van der Feer betrokken was bij de inrichting van de Moskouse expositie, hoewel het voor de hand ligt. Het betrof immers werk van haarzelf en van directe collega's en geestverwanten.
Het was de uitdrukkelijke wens om uiteenlopende kunstdisciplines van de Nederlandse avant-garde te tonen en dat het accent op arbeid en de vooruitstrevende arbeidersbeweging zou komen te liggen. Juist in die beginjaren '30 transformeerde de avant-garde van abstractie naar realisme wat bij enkele kunstenaars in hun veranderende stijl nadrukkelijk te zien is. Feitelijk vond die overgang naar allerlei soorten van realisme in de gehele westerse wereld plaats, zowel in Nederland en andere West-Europese landen als in de Sovjet-Unie en de Verenigde Staten. Tot de deelnemende Nederlandse kunstenaars behoorden o.a. voor schilder- en tekenkunst: Chris Beekman, Charley Toorop, Mark Kolthoff, Paul Citroen, Henk Chabot, Peter Alma, Anneke van der Feer; voor fotografie: Paul Schuitema, Piet Zwart, Gerrit Kiljan; voor film: Joris Ivens; voor architectuur: Cornelis van Eesteren, Gerrit Rietveld, Han van Loghem, aangevuld met werk van J.J.P. Oud en Sybold van Ravensteyn en voor beeldhouwkunst; Hildo Krop, Frits Sieger en Leendert Bolle.
Op 30 april 1932 opende de expositie, een dag voor de 1-mei-viering. Het trok meteen veel aandacht van geïnteresseerde Moskovieten.

De Tribune noemt de expositie in haar uitgave van 2 juli 1932 met het reliëf van Frits Sieger aan de muur. Affiche de Tribune, dat gelijkenis vertoont met het reliëf van Sieger.

Frits Sieger, De Tribune, 1930. Gips, collage en verf. Amsterdam, coll. Stedelijk Museum. Gusta Reichwein, toenmalig conservator van het Amsterdam Museum, haalde in 2016 dit letterlijk zware werk uit de vergetelheid voor de expositie '100 x Made in Amsterdam'. Het reliëf verbeeldt de afbraak van oude en opbouw van nieuwe muren voor de uitbreiding van de drukkerij van De Tribune. Met dit doel werd geld opgehaald, o.a. met de wervingsfilm Breken en bouwen (1930) van Joris Ivens met de schilder en fotograaf Mark Kolthoff als assistent cameraman. Zie ook: Gusta Reichwein, Made in Amsterdam. 100 jaar in 100 kunstwerken', 2016, catalogus bij de gelijknamige expositie in het Amsterdam Museum van 11 maart tot 31 juli 2016 in het Amsterdam Museum. Zwolle, Waanders Uitgevers; Amsterdam Museum, p. 66.

Beeld van de expositie in Moskou, in het Staatsmuseum van Moderne Westerse Kunst (mei-juni 1932) met o.a. de kop van Lenin van Hildo Krop, het reliëf van Frits Sieger, schilderijen en grafiek van Peter Alma. Van de kop van Lenin bevindt zich zowel een exemplaar in Moskou als een exemplaar in het Hildo Krop Museum in Steenwijk. Moskou, coll. Poesjkin Staatmuseum voor Schone Kunsten.

Peter Alma, Havenarbeider, 1924, foto Museum Arnhem. Peter Alma, Transport, 1924.

Na Moskou ging de Nederlandse expositie nog door naar de Hermitage in Leningrad, in de speciale zalen voor hedendaagse kunst (oktober 1932-mei 1933) en naar Charkov. Niet zeker is of de geplande tour naar Kyiv en Odessa is doorgegaan.

Beeld van dezelfde expositie van revolutionaire Nederlandse kunstenaars, die was doorgereisd naar de Hermitage (okt. 1932-mei 1933) met o.a. werk van Willem Bosma (havengezicht), de kop van Lenin door Hildo Krop en werken van Peter Alma en Anneke van der Feer. Archief Staatsarchief Hermitage, Leningrad.

Architectuur nam een grote plaats in in de expositie, met moderne architecten van De Opbouw, De Stijl-beweging en De 8 en andere functionele stijlen. Moskou, coll. Poesjkin Staatmuseum voor Schone Kunsten.

Na de exposities keert het grootste deel van de bruiklenen weer terug naar Nederland, maar de kop van Lenin van Krop blijft in Moskou, evenals het schilderij Twee zusters.
Als het museum in 1939 een andere koers gaat varen verhuist Van der Feer's werk naar Tblisi, naar het Nationale Museum voor Schone Kunsten in Georgië. Daar duikt het in 2025 op tijdens een overzichtstentoonstelling van de museale collectie. Het Museum van Moderne Westerse Kunst in Moskou was na WO-II op last van Stalin al definitief gesloten. De fraaie collectie van Sergej Sjtsjoekin en Ivan Morozov is in de Hermitage te zien. Plannen om het Museum van Moderne Westerse Kunst te reconstrueren zijn nog niet gerealiseerd.

Een ander nieuw ontdekt werk is een houtstekening uit 1935 van een arbeider uit de Moskouse fabriek Hamer en Sikkel van Anneke van der Feer, die Sjors Schijf kocht in Raalte. Hoe dat werk, eentje uit een grotere serie waarvan er drie in het bezit zijn van de Ivens Stichting in Nijmegen en twee van het museum in Helmond, vanuit Moskou in de Overijsselse stad terecht is gekomen, is een raadsel.

© André Stufkens, 31-07-2026

voor meer info over het Staatsmuseum voor Moderne Westerse Kunst:
https://garagemca.org/event/garage-self-isolation/materials/komnata-sovremennogo-iskusstva-ili-kak-sozdavali-hudozhestvennye-vystavki-v-1930-h-godah-v-sssr-the-room-of-contemporary-art-at-the-hermitage